Bitwa pod Gaugamelą miała miejsce 1 października 331 r. p.n.e. między siłami Aleksandra Macedońskiego a armią perską Dariusza III. Bitwa zakończyła się całkowitą klęską perskich oddziałów i doprowadziła Imperium Perskie do upadku.

Wyprawa Aleksandra Macedońskiego przeciw Persji

W 336 r. p.n.e. król Macedonii, Filip II, ojciec Aleksandra Wielkiego, został zamordowany przez członka królewskiej gwardii, Pauzaniasza. Nie mamy pewności jaki był motyw zamachowca. Wielu uczonych twierdzi, że stała za tym żona Filipa, matka Aleksandra, Olimpias i być może sam Aleksander. Nie jest to jednak ważne. Istotne jest, że na tronie Macedonii zasiadł syn zamordowanego króla.

Liczne zwycięskie wojny Filipa II uczyniły z Macedonii najsilniejsze państwo w Helladzie, ale przysporzyły jej także wielu wrogów, którzy śmierć króla powitali z nadzieją. Aleksander szybko pozbawił ich złudzeń. Na początku rządów pokonał sąsiadów Macedonii i wyruszył przeciw Tebom, które stały się głównym ośrodkiem antymacedońskiego buntu. Miasto zostało zdobyte, a ludność sprzedana w niewolę. Po uspokojeniu sytuacji wewnętrznej Aleksander zorganizował wyprawę przeciwko Persji. Wyruszył na nią w 334 r. p.n.e.

Armia macedońska (wzmocniona wojskami greckimi) wyruszająca na podbój znanego wówczas świata była stosunkowo słaba. Szacuje się, że Aleksander prowadził 30−43 tys. piechoty i 4−5 tys. jazdy. Ale nie liczba żołnierzy była siłą tej armii, lecz doskonałe wyszkolenie i uzbrojenie wojowników. Główną siłą uderzeniową było 1700 ciężkozbrojnych kawalerzystów (tzw. hetajrów) i 15 tys. uzbrojonych w sarissy falangitów.

Armia grecka bez przeszkód przeprawiła się przez Hellespont i dalej podążyła na północny wschód. W tym czasie dowództwo perskie (bez głównych sił króla) radziło co robić. Memnon z Rodos zalecał wycofanie się i zastosowanie taktyki spalonej ziemi. W ten sposób chciał pozbawić Aleksandra możliwości zaopatrywania armii i zmuszenie Greków do odwrotu. Jednak pozostali perscy wodzowie nie chcieli zgodzić się na pustoszenie własnego kraju i wydali Aleksandrowi bitwę. Do starcia doszło nad rzeką Granik. Grecy zołali rozgromić perską armię i otworzyli sobie drogę w głąb Azji Mniejszej.

Po zwycięstwie Aleksander skierował się w kierunku Sardes. Po drodze nie napotkał poważniejszego oporu, a mieszkańcy większości greckich miast sami otwierali przed nim bramy. W krótkim czasie Macedończycy zajęli wszystkie miasta między Miletem a Halikarnasem.

Tymczasem król perski zbierał armię. Do kolejnego starcia doszło w listopadzie 333 r. p.n.e. pod Issos. Po raz kolejny Aleksander rozgromił przeciwnika, a Dariusz III uciekł do Babilonu by zebrać następną armię. Grecy natomiast kontynuowali działania na wybrzeżu, potem na pewien czas udali się do Egiptu. Afrykę opuścili późną wiosną 331 r. p.n.e., bez przeszkód przeprawili się przez Eufrat, a w połowie września stanęli nad Tygrysem gotowi do kolejnej konfrontacji z Dariuszem.

Pozycje wyjściowe

Armia perska rozbiła obóz niedaleko wsi Gaugamela nad rzeką Bumelos. Źródła antyczne podają, że liczebność armii Dariusza sięgała nawet miliona żołnierzy, ale na pewno nie jest to prawdą. Współcześni badacze przyjmują, że siły perskie liczyły 100−250 tys. ludzi, przy czym pewniejsza jest liczba z dołu przedziału. Ilu by jednak Persów nie było, to i tak mieli znaczną przewagę liczebną nad armią Aleksandra.

Król Dariusz zajął miejsce w centrum szyku osłaniany przez elitarne jednostki piechoty tzw. nieśmiertelnych, wyborowe jednostki jazdy i greckich najemników. Na obu szkrzydłach zajęły pozycję silne oddziały jazdy. W drugiej linii Dariusz umieścił lekkozbrojnych peltastów, którzy stanowili większość jego sił. Przed głównymi siłami stanęły uzbrojone w kosy rydwany i 15 indyjskich słoni bojowych.

Armia macedońska została podzielona na dwie części. Lewym skrzydłem miał dowodzić Parmenion, a pozostałymi siłami Aleksander. W centrum stanęła doborowa macedońska falanga. Po prawej stronie, razem z Aleksandrem, znalazły się najlepsze i najliczniejsze jednostki jazdy oraz hypaspiści. Na lewym skrzydle Aleksander umieścił tesalską piechotę, greckich najemników, oraz część lekkiej jazdy. W rezerwie stanęły dość liczne oddziały greckich najemników (falanga).

Przebieg bitwy

W bitwie pod Gaugamelą Aleksander zastosował ciekawą taktykę, która została powielona w historii tylko kilka razy. Jego plan zakładał odciągnięcie perskiej jazdy z lewego skrzydła tak daleko, jak tylko będzie to możliwe, a następnie uderzenie w powstałą lukę i rozerwanie wrogiego szyku.

Bitwa rozpoczęła się od przesunięcia prawoskrzydłowej jazdy Aleksandra bardziej w prawo, co spotkało się z przeciwdziałaniem Dariusza, który wydłużył swoje lewe skrzydło. Jazda perska nie nadążyła jednak za szybszymi jednostkami macedońskimi, dodatkowo wydłużenie frontu groziło przeniesieniem bitwy na pofałdowany teren, gdzie niemożliwe stałoby się użycie wozów bojowych. By temu zapobiec, Dariusz rzucił do ataku najemną jazdę scytyjską i baktryjską, ale została ona pobita. Następne do ataku ruszyły rydwany, ale i ten atak nie wyrządził Grekom większej krzywdy.

Tymczasem zgodnie z przewidywaniami Aleksandra w szyku perskim powstała wyraźna luka. Król macedoński ze swej ciężkozbrojnej konnej gwardii i stojącej w pobliżu falangi uformował potężny klin i na jego czele uderzył w słaby punkt nieprzyjaciela, kierując się w stronę perskiego króla. Część greckiego klina starła się z perskimi gwardzistami, ale część zdołała ich ominąć i runęła na stojących w drugiej linii peltastów. Lekkozbrojna piechota nie miała żadnych szans w starciu z ciężką jazdą oraz macedońską falangą, szybko została rozbita i zmuszona do ucieczki. Armia perska została rozdzielona na dwie niepołączone ze sobą części.

Gdy macedoński klin zbliżył się niebezpiecznie blisko do pozycji Dariusza, ten spanikował i dał rozkaz do odwrotu. Wraz z królem z pola bitwy uciekła znaczna część perskiej armii. Aleksander nie ścigał jednak uciekających, gdyż na lewym skrzydle Parmenion miał spore kłopoty, wysłał nawet do króla gońca z prośbą o wsparcie. Grecy walczyli tu w okrążeniu z przeważającymi siłami, ale nadciągająca odsiecz i wieści o ucieczce Dariusza złamały wolę walki pozostałych perskich odziałów, które rzuciły się do panicznej ucieczki. Wojska Aleksandra ruszyły w pościg, ale szybko musiały go zaprzestać, gdyż nadciągał zmierzch.

Aleksander odniósł trzecie wielkie zwycięstwo nad perską armią. Straty perskie nie są znane, ale na pewno były bardzo dotkliwe. Straty Macedończyków wyniosły około 4000 żołnierzy.

Po bitwie zhańbiony ucieczką Dariusz został zabity przez swoich ludzi. Aleksander bez przeszkód kontynuował podbój Persji i zajął Babilon. Persja była jego.